Η εδραιωμένη πεποίθηση ότι ο ανθρώπινος χαρακτήρας διαμορφώνεται νωρίς και παραμένει αμετάβλητος στην ενηλικίωση καταρρίπτεται από μια νέα εκτεταμένη επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Communications Psychology». Διεθνής ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής την Αμάντα Τζ. Ράιτ, εξέτασε δεδομένα από 166.971 άτομα σε τέσσερις χώρες —τις ΗΠΑ, τη Γερμανία, την Αυστραλία και την Ολλανδία— και διαπίστωσε ότι τα βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας αλλάζουν αισθητά από τα 15 έως τα 90 έτη. Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι υποτιμούν συστηματικά αυτή τη μεταβολή, αποτυγχάνοντας πλήρως να προβλέψουν την εξέλιξη του χαρακτήρα τους σε βάθος χρόνου.
- Η μελέτη ανέλυσε στοιχεία από 166.971 συμμετέχοντες σε τέσσερις διαφορετικές χώρες.
- Οι πολίτες υποτίμησαν στο 100% των περιπτώσεων τη συνολική αλλαγή της προσωπικότητάς τους κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
- Η υπευθυνότητα, η εξωστρέφεια και η δεκτικότητα κατέγραψαν από τις μεγαλύτερες διακυμάνσεις μεταξύ 32 μεταβλητών.
Η λανθασμένη πεποίθηση για έναν σταθερό πυρήνα
Για δεκαετίες, τόσο το ευρύ κοινό όσο και πολλοί ψυχολόγοι θεωρούσαν τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ως μόνιμα, κληρονομήσιμα και απίθανο να αλλάξουν μετά την παιδική ηλικία. Αυτή η αντίληψη είναι βαθιά ριζωμένη στην καθημερινότητα, όπου εκφράσεις όπως «μείνε πιστός στον εαυτό σου» προϋποθέτουν την ύπαρξη μιας αμετάβλητης εσωτερικής ουσίας. Ακόμη και άτομα που εργάζονται ενεργά για την αυτοβελτίωσή τους συχνά περιγράφουν την προσπάθειά τους ως ανακάλυψη του «πραγματικού» εαυτού τους ή ως εγκατάλειψη κακών συνηθειών, παρά ως πραγματική αλλαγή του ποιοι είναι.
Οι άνθρωποι υποτίμησαν τη συνολική αλλαγή των βασικών χαρακτηριστικών της προσωπικότητάς τους στο 100% των περιπτώσεων σε ορίζοντα ζωής.
Η τεράστια απόσταση ανάμεσα στην αντίληψη και την πραγματικότητα
Για να συγκρίνουν τις δημόσιες πεποιθήσεις με την πραγματικότητα, οι ερευνητές ζήτησαν αρχικά από 887 κατοίκους των ΗΠΑ να αξιολογήσουν, σε μια κλίμακα από το 0 έως το 11, πόσο μεταβάλλονται 25 διαφορετικά χαρακτηριστικά μεταξύ 15 και 90 ετών. Οι συμμετέχοντες κατέταξαν τα πέντε βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας —την εξωστρέφεια, την προσήνεια, την υπευθυνότητα, τον νευρωτισμό και τη δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες— ως τα πιο σταθερά στοιχεία της ζωής ενός ανθρώπου.
Ωστόσο, η ανάλυση οκτώ μακροχρόνιων σειρών δεδομένων έδειξε μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Χρησιμοποιώντας το στατιστικό μοντέλο HAPC-CCREM για να διαχωρίσουν την πραγματική αλλαγή από τις τυχαίες διακυμάνσεις, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι τα χαρακτηριστικά αυτά μεταβάλλονται εξίσου ή και περισσότερο από παράγοντες που θεωρούνται πιο ευέλικτοι, όπως το εισόδημα, η ικανοποίηση από τη ζωή και η σωματική υγεία. Ενώ οι συμμετέχοντες υποτίμησαν τις αλλαγές στην υγεία τους κατά 29% έως 43%, στην περίπτωση της προσωπικότητας έπεσαν έξω στο 90% των περιπτώσεων όσον αφορά τις ετήσιες αλλαγές και στο 100% των περιπτώσεων όσον αφορά τις αλλαγές σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Ποια χαρακτηριστικά παρουσιάζουν τις μεγαλύτερες διακυμάνσεις
Μεταξύ των 32 συνολικά μεταβλητών που μετρήθηκαν, η εξωστρέφεια και η δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες βρέθηκαν στις 10 πρώτες θέσεις με τις μεγαλύτερες συνολικές μειώσεις κατά τη διάρκεια του βίου. Η υπευθυνότητα —η τάση να είναι κανείς προσεκτικός, επιμελής και υπεύθυνος— κατατάχθηκε πέμπτη σε συνολική αλλαγή. Αυτό αποδεικνύει ότι η υπευθυνότητα ενός ατόμου στην εφηβεία διαφέρει σημαντικά από την εικόνα που παρουσιάζει στην ηλικία των 90 ετών.
Τα ευρήματα αμφισβητούν τη γνωστή δικαιολογία «έτσι είμαι εγώ», προσφέροντας μια πιο ρεαλιστική οπτική ότι οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν σταδιακά με τον χρόνο.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για την προσωπική εξέλιξη
Τα πέντε βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας (γνωστά στην ψυχολογία ως «Big Five») αποτελούν το θεμελιώδες πλαίσιο κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η διαπίστωση ότι αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι «γραμμένα σε πέτρα» σημαίνει ότι οι αλλαγές στον τρόπο που αλληλεπιδρούμε ή διαχειριζόμαστε τις ευθύνες μας αποτελούν ουσιαστικές μετατοπίσεις της προσωπικότητας και όχι απλές ευκαιριακές συμπεριφορές. Για τα άτομα που επιδιώκουν την αυτοβελτίωση, αυτό υποδηλώνει ότι η προσωπική εξέλιξη είναι μια διαρκής και εφικτή διαδικασία σε κάθε στάδιο της ενηλικίωσης.
Οι ερευνητές πάντως επεσήμαναν ότι η μελέτη επικεντρώθηκε στον μέσο όρο αλλαγών μεγάλων ομάδων πληθυσμού, χωρίς να αποτυπώνει πλήρως τις μεμονωμένες διαδρομές κάθε ατόμου ξεχωριστά, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη περαιτέρω έρευνα σε ατομικό επίπεδο.
