Μια εξήγηση για τον σχηματισμό της οξύτερης ανθρώπινης όρασης, που ίσχυε για περίπου 30 χρόνια, τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση. Επιστήμονες του Πανεπιστημίου Johns Hopkins στις ΗΠΑ ανακοίνωσαν ότι ένα μόριο που προέρχεται από τη βιταμίνη Α, το ρετινοϊκό οξύ, μαζί με τις θυρεοειδικές ορμόνες διαμορφώνει πριν από τη γέννηση το κεντρικό βοθρίο (foveola). Πρόκειται για τη μικροσκοπική περιοχή στο κέντρο του αμφιβληστροειδούς που ευθύνεται για την πιο καθαρή όρασή μας. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Η είδηση δόθηκε στη δημοσιότητα στις 31 Οκτωβρίου 2026.
- Η ομάδα του Johns Hopkins μελέτησε την ανάπτυξη της όρασης σε «μίνι αμφιβληστροειδείς» (οργανοειδή) που καλλιεργήθηκαν στο εργαστήριο.
- Ανάμεσα στην 10η και τη 12η εβδομάδα της εμβρυϊκής ανάπτυξης υπάρχουν λίγα «μπλε» κωνία στο κέντρο του αμφιβληστροειδούς, τα οποία έως την 14η εβδομάδα φαίνεται να έχουν μετατραπεί σε «κόκκινα» και «πράσινα».
- Το ρετινοϊκό οξύ, παράγωγο της βιταμίνης Α, και οι θυρεοειδικές ορμόνες εμφανίζονται να ρυθμίζουν διαδοχικά αυτή τη διαδικασία.
- Η μελέτη δεν δείχνει ότι τα συμπληρώματα βιταμίνης Α βελτιώνουν την όραση στους ενήλικες.
Τα «μπλε» κύτταρα του εμβρύου φαίνεται να αλλάζουν ταυτότητα
Στο επίκεντρο της ανακάλυψης βρίσκεται μια μεταμόρφωση που οι ερευνητές δεν περίμεναν. Ορισμένα κύτταρα του αναπτυσσόμενου αμφιβληστροειδούς ανιχνεύουν αρχικά το μπλε φως και στη συνέχεια φαίνεται να μετατρέπονται σε κύτταρα ευαίσθητα στο κόκκινο και το πράσινο. Έτσι δημιουργείται η εξειδικευμένη διάταξη που απαιτεί η καθαρή κεντρική όραση.
Για να γίνει κατανοητή η σημασία της αλλαγής, χρειάζεται μια σύντομη αναφορά στα κωνία. Είναι τα φωτοϋποδοχείς που υποστηρίζουν την όραση κατά τη διάρκεια της ημέρας και την αντίληψη των χρωμάτων. Διαφέρουν από τα ραβδία, τα οποία είναι κρίσιμα στο χαμηλό φως. Ο άνθρωπος διαθέτει τρεις τύπους κωνίων, γνωστούς ως μπλε, πράσινα και κόκκινα. Συγκρίνοντας τα σήματά τους, ο εγκέφαλος ξεχωρίζει ένα πολύ ευρύ φάσμα χρωμάτων.
Τα κωνία όμως δεν κατανέμονται ομοιόμορφα. Το κεντρικό βοθρίο περιέχει κόκκινα και πράσινα κωνία, αλλά όχι μπλε, που υπάρχουν σε άλλες περιοχές του αμφιβληστροειδούς. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτή η περιοχή καταλαμβάνει ελάχιστο μέρος του αμφιβληστροειδούς, συμμετέχει όμως σε περίπου το 50% της ανθρώπινης οπτικής αντίληψης. Είναι η περιοχή που μας επιτρέπει να διαβάζουμε, να αναγνωρίζουμε πρόσωπα και να διακρίνουμε λεπτομέρειες.
Δύο χημικά σήματα δρουν το ένα μετά το άλλο
Η μελέτη περιγράφει δύο συντονισμένες διεργασίες. Η πρώτη αφορά το ρετινοϊκό οξύ, ένα μόριο που παράγεται από τη βιταμίνη Α και ρυθμίζει την ανάπτυξη και την εξειδίκευση κυττάρων σε όλο τον οργανισμό. Στον αναπτυσσόμενο αμφιβληστροειδή, η διάσπαση του ρετινοϊκού οξέος περιορίζει τον σχηματισμό μπλε κωνίων στην κεντρική περιοχή.
Η δεύτερη διεργασία αφορά τις θυρεοειδικές ορμόνες. Είναι γνωστές κυρίως για τη ρύθμιση του μεταβολισμού, έχουν όμως και κρίσιμο ρόλο στην ανάπτυξη. Εδώ φαίνεται να ωθούν τα εναπομείναντα μπλε κωνία να μετατραπούν σε κόκκινα και πράσινα.
«Πρώτα το ρετινοϊκό οξύ βοηθά να διαμορφωθεί το μοτίβο. Μετά η θυρεοειδική ορμόνη παίζει ρόλο στη μετατροπή των κυττάρων που περισσεύουν», εξήγησε ο Robert J. Johnston Jr., αναπληρωτής καθηγητής Βιολογίας στο Johns Hopkins, ο οποίος ηγήθηκε της μελέτης.
Όπως πρόσθεσε, η διαδικασία έχει μεγάλη σημασία, γιατί αν τα μπλε κωνία παραμείνουν σε εκείνο το σημείο, η όραση δεν είναι το ίδιο καλή.
Οργανοειδή στη θέση των πειραματόζωων
Το ερώτημα παρέμενε ανοιχτό επί δεκαετίες, επειδή τα ζώα που χρησιμοποιούνται συνήθως στην έρευνα, όπως τα ποντίκια και τα ψάρια, δεν έχουν την ίδια οργάνωση αμφιβληστροειδούς με τον άνθρωπο. Γι’ αυτό η ομάδα στράφηκε σε μια τεχνική που έχει βοηθήσει να αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια: τα οργανοειδή. Πρόκειται για μικρά συμπλέγματα κυττάρων, καλλιεργημένα από εμβρυϊκά κύτταρα, που αναπαράγουν βασικά χαρακτηριστικά του αναπτυσσόμενου ανθρώπινου ιστού. Οι ερευνητές τα παρακολούθησαν για αρκετούς μήνες και κατέγραψαν αλλαγές που θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να μελετηθούν κατά τη διάρκεια μιας κύησης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ευρήματα προέρχονται από εργαστηριακό μοντέλο και όχι από παρατήρηση ζωντανών εμβρύων. Οι ίδιοι οι ερευνητές μιλούν για στοιχεία ότι τα κύτταρα «φαίνεται» να μετατρέπονται.
Τι μπορεί να σημαίνει για την εκφύλιση της ωχράς κηλίδας
Κατά τους συγγραφείς, τα ευρήματα θα μπορούσαν να αλλάξουν τον τρόπο που η επιστήμη κατανοεί την ανάπτυξη του ανθρώπινου ματιού. Θα μπορούσαν επίσης να συμβάλουν στην έρευνα για μελλοντικές θεραπείες για την εκφύλιση της ωχράς κηλίδας, το γλαύκωμα και άλλες παθήσεις που οδηγούν σε απώλεια όρασης. Ο Johnston υπογράμμισε ότι το κέντρο του αμφιβληστροειδούς είναι το πρώτο που «αστοχεί» στην εκφύλιση της ωχράς κηλίδας. Η ομάδα ελπίζει κάποια στιγμή να μπορεί να καλλιεργεί και να μεταμοσχεύει τέτοιους ιστούς για να αποκαθιστά την όραση.
Για τον Έλληνα αναγνώστη, πολλοί από τους οποίους γνωρίζουν την εκφύλιση της ωχράς κηλίδας από οικογενειακό περιβάλλον, το εύρημα αφορά τη βασική έρευνα και όχι άμεσες θεραπείες. Σημαίνει ότι οι επιστήμονες αποκτούν έναν πληρέστερο «οδηγό» για το πώς χτίζεται φυσιολογικά αυτή η περιοχή. Ένας τέτοιος οδηγός είναι προϋπόθεση για να μπορέσει κάποτε να αναπαραχθεί στο εργαστήριο.
Η ανακάλυψη αφορά τον ρόλο της σηματοδότησης της βιταμίνης Α στην ανάπτυξη του ματιού πριν από τη γέννηση. Δεν αποδεικνύει ότι τα συμπληρώματα βιταμίνης Α βελτιώνουν την όραση των ενηλίκων.
